Қазақстандағы бонус-малус жүйесі. 04.07.2025 жылдан бастап автокөлікті сақтандырудағы өзгерістер туралы түсініктеме.

Қазақстандағы бонус-малус жүйесі қалай жұмыс істейтінін осы сілтемеден біле аласыз https://www.gov.kz/memleket/entities/ardfm/press/region-news/details/24413?lang=kk

Автокөлік иелеріне 2025 жылдың 7 сәуірінен бастап автокөлік иелерін міндетті сақтандырудағы өзгерістер бойынша түсініктемелер

1. 2025 жылдың 7 сәуірден бастап міндетті автосақтандыру бойынша сақтандыру сыйлықақысының өсуіне қатысты:

Базалық сақтандыру сыйлықақысы "Сақтандыру қызметі туралы" ҚР Заңымен белгіленген және 2007 жылдан бастап өзгеріссіз қалады – 1,9 АЕК, бұл 2025 жылы 7 471 теңге сомасына сәйкес келеді.

"Бонус-малус" жүйесі көлік құралын тіркеу аумағы, пайдалану түрі мен мерзімі, сақтандырылушының жасы мен жүргізу өтілі бойынша көрсеткіштермен қатар нақты сақтандырылған жүргізушінің апаттылығына (оның залалдылығына) байланысты міндетті автосақтандыру шартының құнын айқындау үшін қолданылады. Бұл коэффициенттер базалық сақтандыру сыйлықақысына көбейтіледі және сақтандырудың соңғы құны анықталады. Бұл заң деңгейінде де анықталған.

 АҚШ, Германия, Франция, Австрия, Бельгия сияқты дамыған елдерде "бонус-малус" жүйесі жүргізушінің сақтандыру тарихына байланысты сақтандыру сыйлықақыларын есептеуге сараланған тәсілді білдіреді. Жүйенің атауы латын тілінен аударғанда "жақсы – жаман" деп аударылады және оның мәнін көрсетеді – апатсыз тарихы бар жүргізушілерді саясаттың құнын төмендету арқылы ынталандыру және ЖКО-ның үнемі  кінәлі адамдар үшін сыйлықақыларды арттыру, әсіресе өмір мен денсаулыққа зиян келтірілсе.

Осылайша, "бонус-малус" жүйесі жолдардағы тәртіпті арттырудың және әркім өз тәуекел деңгейі бойынша төлеген кезде сыйлықақыларды әділ бөлудің маңызды құралы болып табылады.

Ағымдағы жылдың 7 сәуірінен бастап міндетті автосақтандыру шартын алғаш рет жасасқан бастаушы жүргізушілер "бонус-малус" жүйесі бойынша жеке "А" сыныбына бөлінді (бұрын 3-сынып болған). Бұл бастауыш сынып, өйткені мұндай жүргізушілерде сақтандыру статистикасы жоқ және олардың жолдағы мінез-құлқын анықтау мүмкін емес. Бұл тәсіл кез-келген көлік құралының жүргізушілеріне қолданылады, мейлі ол жеңіл автомобиль, скутер немесе мотоцикл болсын. Мұндай жүйе әлемдік тәжірибеде кең таралған, мысалы, Германия, Италия, Нидерланды, Канада, Австралия және басқа елдерде. Сақтандыру шартын алғаш жасасқан жүргізушілер үшін жоғары тәуекелді ескере отырып, жекелеген тарифтер белгіленеді.

 Статистика бойынша бірінші рет сақтандырылғандар бойынша залал 100% - дан асады. Бұрын жүйенің апатсыз қатысушылары дәстүрлі түрде тәжірибесіз жүргізушілер үшін шығындардың бір бөлігін көтерді, енді тәжірибесіз жүргізушілерді бөлек сыныпқа бөле отырып, олардың шығыны апатсыз жүргізушілерді сақтандыру құнына әсер етпейді, бұл әділетті.

Бір жыл апатсыз көлік жүргізгеннен кейін "А" сыныбынан бастаған жүргізушілер "3" сыныбына ауысады, ол деген олар үшін сақтандыру құнын екі есе төмендетеді.

 

Апатсыз тәжірибесі бар жүргізушілер жеңілдіктер алуды жалғастырады, бұл олар үшін сақтандыру сыйлықақысының мөлшерін азайтуға мүмкіндік береді. Мысалы, көлік құралын пайдалану мерзімі 7 жылдан асатын, көлік құралы Алматы қаласында сақтандырылған 25 жастан асқан және жүргізу өтілі 2 жылдан асатын жеңіл көлік құралының иесі үшін 2025 жылы міндетті автосақтандырудың жылдық шарты бойынша сақтандыру сыйлықақысының мөлшері:

бірінші рет сақтандырылушы үшін (А сыныбы) - 64 972 теңге;

3-сынып бойынша сақтандырылушы үшін - 36 096 теңге;

сақтандырылушы үшін 13 – сынып бойынша - 18 048 теңге.

 Жоғарыда көрсетілген жағдайларда Алматы қаласында (тіркелген мотоциклдер, мотороллерлер және басқа да Мотоциклдер "А" тобының жіктемесі) үшін міндетті автосақтандыру құны:

бірінші рет сақтандырылушы үшін (А класы) - 31 087 теңге;

3-сынып бойынша сақтандырылушы үшін - 17 271 теңге;

сақтандырылушы үшін 13 – сынып бойынша - 8 635 теңге.

Осылайша, біз аймақтар бойынша міндетті автосақтандыру құнының жаппай өсуі туралы айтып отырған жоқпыз. Жүргізушілердің жекелеген санаттары үшін шығындар қымбатырақ болады: мысалы, сақтандыру шартын алғаш рет жасасқан жүргізуші тәжірибесі жоқ жүргізушілер үшін. Апатсыз жүргізушілер үшін сақтандыру құны төмендейді.

Бұл тәсіл әлемдік тәжірибемен расталатын нақты статистикаға бағытталған әділ және сараланған баға белгілеуді қамтамасыз етеді.

2. Сақтандыруды алғаш ресімдеген қазақстандық және шетелдік жүргізушілер үшін КҚИ АҚЖ ОЖ бойынша сыйлықақыны есептеу:

 "Бонус-малус" жүйесі сақтанушыларды азаматтық белгісі бойынша бөлуді көздемейді, жіктеу тек көлік құралын пайдалану шарттары мен нақты шығын көрсеткіштері негізінде жүзеге асырылады. Осы тұрғыда "резидент" немесе "резидент емес" ұғымдарын қолдану қарастырылмаған.

Міндетті автосақтандыру шартын жасасу кезінде азаматтығына қарамастан сақтанушыларға "бонус-малус"деген мынадай сыныптар беріледі:

– "А" сыныбы - Қазақстанда тіркелген көлік құралына міндетті автосақтандыру шартын алғаш жасасу кезінде;

– "13" сыныбы - Қазақстан аумағына уақытша әкелінген көлік құралдары бойынша міндетті автосақтандыру шартын жасасу кезінде.

 

 

Шетелдік үшін, егер ол "бонус-малус" жүйесіне алғаш рет қатысса, сақтандыру құны, өзге де тең жағдайларда, Қазақстан азаматы үшін сақтандыру құнына тепе-тең болады. Сондай-ақ, елге уақытша әкелінген көлік бойынша, қазақстандықтың сақтандырылған немесе шетелдік екендігіне қарамастан, сақтандыру құны өзгермейді.

Уақытша әкелінген көлік құралдары үшін "бонус-малус" жүйесі бойынша сынып 13 (бұрын 3) белгіленді, өйткені мұндай шарттар бойынша залал тиісінше 15% -20% құрайды және сақтандыру арзанырақ болуы тиіс. Сонымен қатар, алғаш рет сақтандыру шартын жасасқан жүргізушілер үшін сақтандыру құны жоғары, өйткені мұндай жүргізушілер бойынша залал 100% - дан асады.

 3. "Туған" өңірден тыс апаттар үшін өсім коэффициентіне (айыппұл санкциялары) қатысты:

 "Бонус-малус" жүйесі бойынша сыныпты төмендету, егер жүргізуші оның автокөлігі тіркелген өңірден тыс жерлерде ЖКО-ға түссе, қозғалыс еркіндігі құқығын бұзбайды. Азаматтар, бұрынғыдай, Қазақстан аумағы бойынша еркін жүре алады.

 Алайда, егер жүргізуші апаттық жағдайы төмен өңірде автокөлікті тіркесе, бірақ іс жүзінде жоғары апаттық өңірде пайдаланса, онда оның сақтандыру полисінің құны нақты апаттық жағдайды ескере отырып түзетілуі тиіс. Бұл басқа жүргізушілерге қатысты.

Мысалы, көлік Шымкент қаласында тіркелген, онда сақтандыру сыйлықақысы Алматы қаласына қарағанда 40% - ға төмен, бірақ іс жүзінде жүргізуші машинаны Алматы қаласында пайдаланады. Шымкент қаласында тіркелгеніне қарамастан, мұндай жүргізушіге өз көлігін Алматы қаласында пайдалануға ешкім тыйым салмайды, бірақ егер оның қатысуымен болған ЖКО Алматы қаласы бойынша шығынға әсер етсе, онда оның сақтандыруы Алматыда тіркелген автокөлік үшін сақтандыру құнына ұқсас болуы тиіс.

 Әйтпесе, Алматы қаласының көлік құралдарының иелері автокөлікті басқа өңірде тіркеген бірақ, Алматы қаласында ЖКО жасаған тәуекел үшін артық төлейтін болады.

Маңыздысы, бұл ереже апат болған аймақ автокөлікті тіркеу аймағына қарағанда апаты жоғары болған жағдайда ғана қолданылады.

4. 07.04.2025 ж. күшіне енген өзгерістер түзетулерін келісуге қатысты:

 Агенттік Басқармасының "Қазақстан Республикасының кейбір нормативтік құқықтық актілеріне сақтандыру қызметін жетілдіру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы" 2024 жылғы 27 желтоқсандағы № 87 Қаулысы заңнамада көзделген барлық рәсімдердің сақталуын ескере отырып қабылданды. Осы құжаттың жобасын Ашық НҚА интернет-порталында жария талқылау жүргізілді, сыбайлас жемқорлыққа қарсы сараптаманың және тәуелсіз қоғамдық бірлестіктердің тиісті қорытындылары алынды. Сараптама нәтижелері бойынша адам құқықтарын бұзатын нормалар табылған жоқ. Құжат жобасы сақтандыру нарығының қатысушыларымен және мүдделі мемлекеттік органдармен келісілді.

5. Міндетті автосақтандыру бойынша статистикаға қатысты:

Міндетті автосақтандыру нарықтағы ең тиімсіз сыныптардың бірі болып қала береді. Соңғы 5 жылда сақтандыру төлемдерінің көлемі 173% - ға немесе 50,7 млрд теңгеге өсті, ал сақтандыру сыйлықақыларының өсуі тек 48% - или немесе 32,4 млрд теңгені құрады.

Бүгінгі таңда нарық бойынша шығындылықтың орташа көрсеткіші 100% – дан асады, ал үлесіне сыйлықақылардың 70% - дан астамын құрайтын алты сақтандыру ұйымының шығыны 90% - дан асады, ал бірқатар компанияларда-тіпті 120% - дан асады. Сақтандырудың осы түрі бойынша сақтандыру ұйымдары пайда көрмейді.

Шығын сақтандыру құнына тікелей әсер етеді. Төлемдердің өсуі, оның ішінде инфляцияға, қосалқы бөлшектердің қымбаттауына және жөндеуге байланысты тарифтерді объективті түрде қайта қарауға алып келеді.

Бірыңғай сақтандыру деректер базасында сақтандырудың барлық түрлері бойынша сақтандыру статистикасы жинақталғандығының арқасында бүгінде сақтандырудың жаппай сыныптарының бірі (міндетті автосақтандыру) бойынша әрбір нақты жүргізушінің нақты сақтандыру тәуекелін ескере отырып есептелетін жеке тарифтерді енгізу үшін негіз құру мүмкіндігі пайда болды. Ұқыпты жүргізушілер аз төлейді, ал тәуекелді жүргізушілер көп төлейді. Бұл тәсіл халықаралық тәжірибеге сәйкес келеді. Бұл жүйені тұрақты және елдегі апаттың алдын алуға бағытталған етеді.